Sosyal medyada bir video karşımıza çıkıyor. Görüntüler yalnızca otuz saniye sürüyor. Olayın öncesini bilmiyoruz, sonrasında ne yaşandığını görmüyoruz. Ancak yorumlara baktığımızda birçok insanın çoktan karar verdiğini fark ediyoruz.
Kimileri öfkeleniyor, kimileri suçluyor, bazıları ise görüntülerdeki kişileri savunuyor. Üstelik herkes kendi yorumunun doğru olduğuna inanıyor.
Oysa ortada hâlâ pek çok soru var.
Bir olayı bilmeden yargılamak neden bu kadar kolay?
Belki de sorun yalnızca sosyal medyada değil. Eksik bilgilerle hızlı karar verme alışkanlığımız da bu davranışta önemli rol oynuyor.
Birkaç Saniyelik Görüntü Gerçeğin Tamamını Anlatır mı?
İnternette gördüğümüz her görüntü, yaşanan olayın yalnızca küçük bir bölümünü gösterebilir.
Bir tartışmanın ortasında başlayan video, olayın nasıl ortaya çıktığını anlatmayabilir. Bir kişinin söylediği birkaç cümle, konuşmanın tamamından farklı bir anlam taşıyabilir.
Ancak bazen bu ayrıntıları düşünmeden yorum yapıyoruz.
Çünkü gördüğümüz görüntü bize yeterince açık geliyor. Kendi deneyimlerimizle bağlantı kuruyor ve ne yaşandığını anladığımızı düşünüyoruz.
Oysa aynı görüntüyü izleyen iki insan birbirinden tamamen farklı sonuçlara ulaşabilir.
Bir kişinin haklı bulduğu davranışı, başka biri yanlış görebilir.
Bu nedenle bir olay hakkında düşünce oluştururken yalnızca gördüklerimize değil, eksik kalan ayrıntılara da dikkat etmeliyiz.
Bir konuda güçlü fikirlere sahip olmamız, o konunun bütün gerçeklerini bildiğimiz anlamına gelmez.
Sosyal Medyada Neden Hemen Tepki Veriyoruz?
Sosyal medya platformları hızlı iletişim kurmamızı sağlıyor. Bir olay hakkında düşüncemizi saniyeler içinde paylaşabiliyoruz.
Ancak bu hız, bazen düşünmek için ayırdığımız zamanı azaltıyor.
Bir paylaşımın altında yüzlerce öfkeli yorum gördüğümüzde biz de aynı duyguyla hareket edebiliyoruz.
Üstelik çoğunluğun aynı fikirde olması, bizde o düşüncenin doğru olduğu izlenimini oluşturabiliyor.
Oysa binlerce kişinin aynı iddiayı paylaşması, iddianın doğruluğunu kanıtlamaz.
Amerikan Psikoloji Derneği (APA), yanlış bilgilerin yayılmasına ilişkin açıklamasında duyguların ve kişisel inançların bilgi paylaşma davranışımızı nasıl etkilediğini ele alıyor.
Bu açıklamalar sosyal medyadaki hızlı tepkileri anlamamıza yardımcı oluyor.
Çünkü bazen bir içeriği doğruluğundan emin olduğumuz için değil, bizde güçlü duygular uyandırdığı için paylaşıyoruz.
Önyargılarımız Kararlarımızı Nasıl Etkiliyor?
Hepimizin geçmiş deneyimleri, düşünceleri ve değerleri var.
Bunlar dünyaya bakışımızı etkiliyor. Ancak bazen olaylara tarafsız yaklaşmamızı da zorlaştırıyor.
Örneğin daha önce olumsuz deneyim yaşadığımız bir insan grubuyla ilgili haber gördüğümüzde daha hızlı tepki verebiliyoruz.
Benzer şekilde, görüşlerini benimsediğimiz bir kişiyi eleştiren iddialara daha şüpheci yaklaşabiliyoruz.
Psikolojide bu eğilimle ilişkili kavramlardan biri doğrulama yanlılığıdır.
Bu eğilime sahip insanlar, mevcut düşüncelerini destekleyen bilgilere daha fazla önem verebilir. Buna karşılık farklı açıklamaları göz ardı edebilirler.
Bu nedenle bir olay hakkında karar vermeden önce kendimize şu soruyu sorabiliriz:
Gerçekleri mi araştırıyorum, yoksa zaten inandığım düşüncelere kanıt mı arıyorum?
Bu sorunun cevabını bulmak her zaman kolay değil. Ancak farklı ihtimalleri görmemize yardımcı olabilir.
İnternette Yargılamak Kolay, Yanılmak Daha Kolay
Bir insan hakkında yorum yapmak birkaç saniyemizi alabilir.
Ancak o yorumun karşı tarafta yarattığı etki çok daha uzun sürebilir.
Özellikle sosyal medyada kişileri hedef alan ağır suçlamalar, hakaretler ve toplu tepkiler ciddi sorunlara yol açabilir.
Daha sonra yeni bilgiler ortaya çıktığında olayın aslında farklı geliştiğini öğrenebiliriz.
Fakat ilk paylaşımları gören herkes, sonradan gelen açıklamaları görmeyebilir.
Bu nedenle aceleyle verdiğimiz kararların etkisini her zaman kolayca ortadan kaldıramayız.
Daha önce yayımlanan Herkes Konuşuyor, Peki Kim Dinliyor? yazısında da birbirimizi anlamadan konuşma alışkanlığımızı ele almıştık.
Aslında dinlemek ve anlamak, yalnızca yüz yüze ilişkilerde değil, dijital dünyada da önem taşıyor.
Çünkü bir insanın davranışını değerlendirmek ile o insanı birkaç görüntü üzerinden tamamen tanıdığımızı düşünmek aynı şey değildir.
Herkesin Bir Fikri Olmak Zorunda mı?
Günümüzde neredeyse her olay hakkında yorumlarla karşılaşıyoruz.
Bazen düşüncemizi açıklamadığımızda kendimizi tartışmanın dışında hissediyoruz.
Oysa her olay hakkında hemen fikir belirtmek zorunda değiliz.
“Bu konuda yeterli bilgim yok.” demek de son derece makul bir yaklaşım.
Hatta bazı durumlarda yeni bilgiler ortaya çıkana kadar karar vermemek daha doğru olabilir.
Elbette toplumsal olaylara duyarsız kalmamız gerekmiyor. Haksızlıklara tepki göstermek ve düşüncelerimizi açıklamak önemli.
Ancak tepki göstermek ile doğruluğunu araştırmadığımız iddiaları yaymak arasında ciddi bir fark var.
Bu noktada bilgi kaynaklarımız da önem kazanıyor.
Bilgiye Ulaşmak Kolaylaştı, Bilgili Olmak Zorlaştı yazısında da bilgiye hızlı ulaşmak ile doğru bilgiye ulaşmak arasındaki farkı incelemiştik.
Yargılamadan Önce Biraz Düşünsek Ne Değişir?
Bir sonraki sosyal medya tartışmasında kendimize birkaç basit soru sorabiliriz.
Gördüğümüz görüntü olayın tamamını anlatıyor mu? Paylaşımın kaynağı güvenilir mi? Farklı açıklamalar var mı?
En önemlisi, yorum yapmadan önce gerçekten yeterli bilgiye sahip miyiz?
Bu sorular her zaman kesin cevaplar sunmayabilir. Ancak yanlış karar verme ihtimalimizi azaltabilir.
Üstelik bir olay hakkında düşünmek için zaman ayırmak, kararsız veya duyarsız olduğumuz anlamına gelmez.
Aksine, düşüncelerimizin sorumluluğunu üstlendiğimizi gösterir.
Sosyal medya bize herkesi ve her şeyi anında değerlendirme imkânı sunuyor. Ancak bu imkânı nasıl kullanacağımıza kendimiz karar veriyoruz.
Belki de bugün ihtiyacımız olan şey, daha fazla yorum yapmak değil, yorum yapmadan önce biraz daha düşünmek.
Çünkü bir insanı birkaç saniyede yargılamak kolaydır. Zor olan, bütün gerçeği öğrenene kadar sabretmektir.
